Er was een tijd dat overheidswaarschuwingen waren gereserveerd voor risico’s met een onmiskenbaar gevaar: gladheid, storm op komst, corona. Volgens de laatste krantenkoppen lijkt de grootste bedreiging voor de volksgezondheid een glas sauvignon op het terras. Wie het recente nieuws over alcohol volgt, krijgt de indruk dat je na een slok wijn met loeiende sirenes wordt afgevoerd naar de spoedeisende hulp.
Tekst: Ilja Gort | Beeld: ChatGPT
Laat één ding duidelijk zijn. Alcohol is niet gevaarloos. Wie dagelijks een fles whisky soldaat maakt, loopt gezondheidsrisico’s. Evenmin valt iets af te dingen op de schade die alcohol kan aanrichten in het verkeer, bij verslaving of geweld. Dat zijn serieuze problemen die aandacht verdienen. Maar juist daarom verdient ook de nuance aandacht. En dat is waar het misgaat.
Denormaliseren
De Gezondheidsraad concludeert dat er geen veilige ondergrens voor alcohol bestaat en adviseert de overheid alcoholgebruik actief te ‘denormaliseren’.
Minder reclame. Minder verkooppunten. Hogere accijnzen. Minder zichtbaarheid in films, series en sociale media. Kortom: alcohol moet uit het straatbeeld worden verbannen. Dat is een ingrijpend advies. En het roept een interessante vraag op.
Waar eindigt wetenschappelijke nuance… en waar begint publieke framing?
Neem de zin die de media zo gretig napapegaaien: ‘Er is geen veilige ondergrens.’ Op zich een wetenschappelijk correcte uitspraak. Er bestaat geen hoeveelheid alcohol waarbij het gezondheidsrisico exact nul is.
Maar de meeste lezers horen iets anders. Die lezen: elk glas is gevaarlijk!
Dat zijn twee totaal verschillende boodschappen. Die relatieve risicoverhoging klinkt indrukwekkend, maar als je er niet duidelijk bij vermeldt hoe groot dat risico nou precies is, weet de lezer nog steeds niks. Stijgt zijn kans om na een glaasje rood de pijp uit te gaan nou 1 procent of 100 procent?
Onderzoeken en studies
Wat ook opvalt, is dat de wetenschappelijke discussie steeds eenzijdiger wordt weergegeven. Decennialang verschenen onderzoeken waaruit bleek dat matige wijndrinkers ouder werden dan geheelonthouders. Het mediterrane voedingspatroon, het meest onderzochte voedingspatroon ter wereld, vormde daarvoor een belangrijke aanwijzing.
De Gezondheidsraad verwerpt die onderzoeken omdat de controlegroepen in bepaalde gevallen vertekend zouden zijn. Fair enough. Maar studies die deze effecten corrigeerden, konden géén schade vinden bij matige drinkers. Die onderzoeken zijn niet weerlegd. Die zijn weggewuifd.
De hele berichtgeving over alcohol lijkt nu vooral één kant op te bewegen. Wanneer een studie een gezondheidsrisico vindt, haalt die zonder moeite de voorpagina. Wanneer andere studies een gunstiger beeld laten zien, worden ze terzijde gelegd als ‘onvoldoende bewijs’.
En zo verschuift de discussie ongemerkt van wetenschap naar framing.
Advies op basis van wetenschap
De Gezondheidsraad doet waarvoor zij is opgericht: de regering en het parlement adviseren op basis van de beschikbare wetenschap. Dat is haar wettelijke taak. Maar tussen een wetenschappelijk advies en de manier waarop dat vervolgens in krantenkoppen, talkshows en overheidscommunicatie terechtkomt, gebeurt iets opmerkelijks.
De nuance verdwijnt.
Een wetenschappelijke conclusie als ‘er is geen veilige ondergrens’ verandert al snel in: ‘elk glas is gevaarlijk’. Een minimaal statistisch risico wordt een dreigende waarschuwing. En een advies om alcoholgebruik terug te dringen verandert in de indruk dat zelfs één glas wijn bij het eten maatschappelijk niet meer acceptabel is. Dáár begint de framing.
De meeste cardiologen en volksgezondheidsorganisaties zeggen tegenwoordig:
‘Als je af en toe matig alcohol drinkt, is er waarschijnlijk geen groot gezondheidsnadeel, maar drink niet met het idee dat alcohol een medicijn is.’
Maar dat lees ik nergens. Nee, ik lees: ‘Zeven soorten kanker!’ en ‘Eén glas is al te veel!’
Discussie
De discussie over alcoholgebruik is legitiem. Maar laten we haar dan ook eerlijk voeren. We leven immers voortdurend met producten en gewoonten die gezondheidsrisico’s hebben. Te veel suiker vergroot de kans op diabetes. Te veel zout verhoogt de bloeddruk. Zonlicht veroorzaakt huidkanker. Aardbeien gaan gebukt onder extreem hoge doses landbouwgif. Niemand concludeert daaruit dat een toetje, een stokbrood of een middag op het strand ‘gedenormaliseerd’ moet worden.
Maar zodra het om alcohol gaat, lijkt iedere vorm van risico al voldoende om het hele product maatschappelijk verdacht te maken.
Vergis u niet, ik ben wijnboer en groot liefhebber van wijn en in die zin partijdig, maar de afgelopen vijf jaar hebben onze winemakers zich gespecialiseerd in de productie van alcoholvrije wijnen (‘Gogo Zero, de enige alcoholvrije wijn die te hachelen is’) en de verkopen daarvan laten een duidelijk stijgende lijn zien. Van onze kant dus geen klacht over alcoholvrij. Integendeel.
Een samenleving waarin problematisch alcoholgebruik wordt teruggedrongen, is een uitstekend streven. Een samenleving waarin geen onderscheid meer wordt gemaakt tussen alcoholmisbruik en een glas wijn bij het eten, doet geen recht aan de werkelijkheid. Wetenschap hoort risico’s zichtbaar te maken. Maar de overheid en de media horen de nuance te bewaken. Want zonder nuance verandert voorlichting in framing.
Hartelijk Santé!
Wil jij geen enkele editie missen? Abonneer je dan nu op WINELIFE Magazine!
Wil je op de hoogte blijven van de leukste artikelen? Volg WINELIFE magazine op Instagram, Facebook en meld je aan voor onze tweewekelijkse nieuwsbrief.
Nederlands 
English (UK) 
Deutsch